Zając szarak

zajac350   Zając szarak, najbardziej chyba znane zwierzę łowne w Polsce. Chociaż w ostatnich kilkunastu latach jego populacja dosyć mocno zmalała, nadal pozostaje on jednym z najbardziej rozpoznawalnych zwierząt. Szaraki od tysięcy lat żyły w pobliżu ludzi, gdyż ich ulubionym biotopem są niewielkie aerałowo uprawy polne, ogródki, działki itp. Spotkać je możemy dosłownie wszędzie, nad morzem i w górach, w lasch i na polach.

   Ten sympatyczny zwierz tak bardzo zakorzenił się w świadomości ludzi, że zaczęto wykorzystywać jego cechy, sposób życia, zachowanie i wygląd zewnętrzny do określania cechy ludzkich, zachowań oraz przeróżnych sytuacji.

   Jak wiadomo, zające nie należą do drapieżników, nie zostały przez naturę wyposażone ani w siłę, ani w pazury, ani też w uzębienie pozwalające wygrywać potyczki z innymi zwierzętami. Zostały jednak wyposażone w inne doskonałe zmysły i warunki fizyczne. Tylne kończyny umożliwiają im szybką ucieczkę oraz gwałtowne zmiany kierunku, dlatego też nawet pogoń za nimi wyspecjalizowanych chartów często kończy się porażką lub urazami kończyn. Ucieczka stała się dla zajęcy jednym ze sposobów na przeżycie i unikanie drapieżników. W naszym, ludzkim odczuciu takie zachowanie porównujemy (niesłusznie) do tchórzostwa. Stąd też często wobec ludzi tchórzliwych używamy określeń:
- „Zając wlazł mu w nogi” (tak mówimy o kimś, kto się wystraszył i uciekł)
- „Ucieka jak zając” (będąc przestraszonym, bardzo szybko, panicznie uciekać i często zmieniać kierunek ucieczki)

   Ostrożność zająca, który z natury ma wielu wrogów a jedyną jego skuteczną obroną jest ucieczka często mylimy z tchórzostwem. Zając w toku ewolucji przystosował się do sposobu życia i obrony przed drapieżnikami ukrywając się, maskując w otoczeniu lub ratując się błyskawiczną ucieczką. Stąd też wzięło się powiedzenie "Odważny jak zając w kapuście" co w rzeczywistości oznacza przeciwieństwo odwagi i wytyka czyjeś lęki. Zbliżonym powiedzeniem jest też "Nieśmiały jak zając w kapuście".

   Uciekając czasami przewracamy się a wówczas mówimy, że dana osoba łapie zająca- "Złapać zająca". Najczęściej mówimy tak wobec biegających i przewracających się dzieci, aby rozweselić je a przykrą sytuację zamienić w żart 
- Złapałeś zająca?
- Nie, uciekł ...

   Ludzkie tchórzostwo ma również swoje odzwierciedlenie w powiedzeniu „Przed zającem żaby uciekają” co oznacza, że ktoś wystraszył się osoby, która również nie jest zbyt odważna, ale z drugiej strony nie należy być zanadto tchórzliwym, gdyż zawsze są i tacy, którzy boją się bardziej od nas.

   Konieczność życia w ciągłej gotowości zająca do ucieczki przejawia się również w ich lekkim i czujnym śnie i stąd wobec osób, które nie mogą spać snem głębokim i spokojnym mówimy, że mają „Zajęczy sen”, lub „Śpią, jak zając pod miedzą" "Spi jak zając”.

   „Zajęcze serce” - takim określeniem nazywamy osoby przyjaźnie nastawione, skoro do kompromisów zamiast kłótni, przyjacielskie. Czasami błędnie stosujemy je wobec osób tchórzliwych, gdyż zające trudno nazwać tchórzliwymi, ponieważ ucieczka jest ich sposobem obrony, unikania zagrożeń a nie tchórzostwa.

   Zające w naturze nigdy nie szukają zwady, potyczek a raczej ustępują i są opiekuńcze wobec potomstwa. Jedynie w okresie rui zdarzają się pojedynki pomiędzy kotami, które nigdy nie kończa się wielkimi urazami walczących samców.

   Nie wiadomo skąd się wzięło powiedzenie „Narozrabiać jak pijany zając w kapuście” co oznacza wywołanie awantury, narozrabianie, burdę. Być może jest to porównanie do zachowań zajęcy samców w okresie parkotów, kiedy toczą między sobą widowiskowe walki, często wydzierając przyciwnikowi turzycę. Dla obserwatora wygląda to bardzo groźnie, chociaż w rzeczywistości koty rzadko czynią sobie krzywdę. Trudno jednak zrozumieć porównanie „pijany” gdyż te zwierzęta nigdy nie używają alkoholu :)

   Nie uważamy zajęcy za zwierzęta wyjątkowo inteligentne, stąd też określenie „Głupi, jak zając po ponowie”. To określenie może mieć swoje źródło w zajęczych tropach pozostawionych na śniegu a dobrze widocznych właśnie po ponowie. Niewprawny obserwator może widzieć w nich tylko chaos. Trudno ustalić jeden kierunek przemieszczania się jak w przypadku zwierzyny grubej a tropy często krzyżują się i prowadzą w różne strony. Nieco łagodniejsze są określenia wobec osób, które mają pstro w głowie, wygłupiają się, mają bzika na jakimś pukncie, są dziecinne:
- „Zajączki śmigają jej/jemu po głowie”
- „Cierpi na zajączki”
- „Ma zajączki w głowie”
- „Ma swojego zajączka”

   Rzeczy o dziwnym wyglądzie zewnętrznym, nie podobne do tego z czym je porównujemy też mają swoje odniesienie do zajęcy
- „Podobny jak zając do biskupa”
- „Ni to pies, ni zając”

   W dawnych wierzeniach zając (podobnie jak dzisiaj czarny kot) przynosił pecha, kiedy przebiegł nam drogę, szczególnie po zmroku, w okolicach lasu. Wierzono, że w zajace mogą się wcielać róże demony, duchy i złe moce stąd tez powiedzenie „Jakby mu zając drogę przebiegł” co oznacza, że ktoś ma pecha, jest przesadnie przesądnym i często spotykają go nieszczęścia. Wobec osób nie grzeszących tężyzną fizyczną używamy określenia „Słaby jak zając” ale wobec osób pewnych siebie, odważnych mówimy przekornie „Skromy jak zając w kapuście” co również może mieć drugie znaczenie, że ktoś jest zdrowy, dobrze odżywiony, w doskonałej kondycji gdyż określenie „Skromny” w języku łowieckim oznacza zwierzynę (głównie zająca i królika) dobrze odżywionego, o dużej masie ciała a samo słowo „Skrom” oznacza tłuszcz zająca lub królika. Dosyć powszechne jest też powiedzenie „Praca (robota) nie zając, nie ucieknie”. Mówimy tak, kiedy nie mamy ochoty na pracę, potrzebujemy wytchnienia lub zwyczajnie z lenistwa.

   „Zajączki” to potoczne określenie refleksów świetlnych, odbić promieni słonecznych czynionych przez dzieci lusterkami. Porównianie pochodzi zapewne od szybkich ruchów i gwałtownych zmian kierunku, podobnie jak to ma miejsce w naturze, szczególnie podczas parkotów, kiedy na polach gania za sobą wiele zajęcy.

   Niestety większość cech dostrzeganych u zajęcy to cechy negatywne a głównie strach, tchórzostwo. Stąd też powiedzenie „Na zającu świat nie stoi” stosowanym wobec osób mało zdecydowanych, nie potrafiacych podejmować odważnych decyzji. Są też jednak i powiedzenia nie związane z lękiem. "Kluczy jak zając" oznacza osobę, która do celu nie zmierza prostą drogą. Czasami ma to wydźwięk negatywny, częściej jednak oznacza osobę przezorną, ostroźną, zapobiegliwą.

   Jest jeszcze określenie „Wyrwał się jak filip z konopi” co oznacza działanie nie w porę, nie przemyślane, nie na temat i zawsze takie działanie uważane jest za nierozsądne. Można przytoczyć też przysłowie „Kto dwu zająców goni, żadnego nie uchwyci” co w pewnym stopniu oznacza zalety tego sympatycznego stworzenia, ale stosowane jest wobec osób zachłannych, działających bez przemyślenia, dążących do szybkiego osiagnięcia zbyt wielu celów jednocześnie.


Piotr Gawin

   Na zakończenie można przeczytać i zastanowić się na wierszem poety Adama Mickiewicza „Zając i żaba”, w którym ludzkie słabości, wady i zalety przeniesione zostały do świata zwierząt. Wyjaśnia to stosowane do tej pory przysłowia, powiedzenia i zwroty.

Szarak, co nieraz bywał w kłopotach i trwogach,

Nie tracąc serca, póki czuł się rączy,

Teraz podupadł na nogach.

Poczuł, że się źle z nim skończy.

Więc jęknął z głębi serca: "Ach, nie masz pod słońcem

Lichszego powołania jak zostać zającem!

Co mię w dzień pies, lis, kruk, kania i wrona,

Nawet i ona,

Jak chce, tak gania.

A w noc gdy drzemię, oko się nie zmruża,

Bo lada komar bzyknie przez siatki pajęcze,

Wnet drży me serce zajęcze,

Tchórząc tchórzliwiej od tchórza.

Zbrzydło mi życie, co jest wiecznym niepokojem,

Postanowiłem dziś je skończyć samobojem.

Żegnaj więc, miedzo, lat mych wiośnianych kolebko!

Wy kochanki młodości, kapusto i rzepko,

Pożegnalnymi łzami dozwólcie się skropić!

Oznajmuję wszem wobec, że idę się topić!"

Tak z płaczem gdy do stawu zwraca skoki słabe,

Po drodze stąpił na żabę.

Ta mu, jak raca, drgnąwszy spod nóg szusła

I z góry na łeb w staw plusła.

A zając rzekł do siebie: "Niech nikt nie narzeka,

Że jest tchórzem, bo cały świat na tchórzu stoi;

Każdy ma swoją żabę, co przed nim ucieka,

I swojego zająca, którego się boi".

 

 

 

 

Daj się odnaleźć

Wspomnienia z kniei

Ankiety łowieckie

Pogotowie postrzał.

TOP